Quỹ khuyến học dòng họ là khoản tiền chung, thường tách riêng khỏi quỹ họ, dùng để động viên và hỗ trợ con cháu trong họ học hành: tặng quà khi vào lớp một, khi đỗ vào trường mới, khi tốt nghiệp, hỗ trợ cháu nhà khó khăn tiếp tục đi học hoặc học nghề. Nhiều địa phương có phong trào "gia đình học tập, dòng họ học tập" do hội khuyến học vận động, và quỹ khuyến học của họ là cách cụ thể nhất để tham gia.
Bài này gợi ý cách lập quỹ, viết quy chế, đặt tiêu chí sao cho công bằng và không biến buổi trao quà thành nơi so điểm, xếp hạng trẻ em trước đông người. Mục tiêu của khuyến học là để đứa trẻ thấy cả họ đứng sau mình, không phải để trẻ thấy mình thua kém anh chị em họ.
Vì sao nên tách quỹ khuyến học khỏi quỹ họ
Quỹ họ chung lo nhiều việc: hương đăng, giỗ tổ, tu bổ nhà thờ, hiếu hỉ. Khi khuyến học nằm chung, nó thường bị xếp cuối và chỉ nhận phần còn lại sau những khoản chi khác. Tách riêng giúp khuyến học có nguồn ổn định, có người phụ trách, và con cháu góp vào biết chắc tiền của mình đi đâu.
Tách quỹ còn giúp minh bạch hơn. Quỹ khuyến học thường có những người góp riêng: một người con thành đạt muốn góp mỗi năm, một gia đình muốn lập suất quà mang tên cha mẹ đã mất, con cháu ở nước ngoài muốn hỗ trợ học tập ở quê. Những khoản này nên ghi vào sổ riêng, báo cáo riêng, và dùng đúng ý người góp nếu ý ấy phù hợp quy chế chung.
Họ nhỏ không cần lập quỹ hoành tráng. Một cuốn sổ riêng, một người giữ, vài khoản góp mỗi năm là đủ để mỗi cháu vào lớp một nhận được bộ sách vở từ họ. Điều làm khuyến học có ý nghĩa là sự đều đặn qua nhiều năm, không phải số tiền.
Quy chế quỹ khuyến học nên có những gì
Quy chế là văn bản ngắn, được họp họ thông qua, giúp người phụ trách khỏi phải tự quyết từng trường hợp. Các mục nên có:
- Mục đích: động viên học tập và hỗ trợ con cháu gặp khó khăn tiếp tục học, kể cả học nghề.
- Đối tượng: con cháu nội ngoại trong họ theo cách họ đã thống nhất, nêu rõ có gồm cháu ngoại, con nuôi, con dâu rể đang đi học hay không.
- Nguồn quỹ: trích từ quỹ họ theo tỉ lệ do họp họ quyết, đóng góp tự nguyện, suất quà mang tên do gia đình tài trợ.
- Các mốc được tặng quà: vào lớp một, vào cấp hai, cấp ba, đỗ vào trường đại học, cao đẳng, trường nghề, tốt nghiệp, hoàn thành chương trình học nghề.
- Hỗ trợ khó khăn: tiêu chí xét, mức hỗ trợ, cách giữ kín thông tin của gia đình được hỗ trợ.
- Cách đề xuất: gia đình hoặc trưởng chi báo cho người phụ trách trước một hạn nhất định.
- Báo cáo: thu chi quỹ khuyến học được báo cáo riêng tại họp họ mỗi năm.
Quy chế nên ngắn, đọc một lần là hiểu. Phần chi tiết như mẫu danh sách đề xuất có thể đưa vào phụ lục.
Đặt tiêu chí: theo mốc học tập hay theo điểm số
Nhiều quỹ khuyến học ban đầu chỉ thưởng học sinh giỏi, cháu đỗ thủ khoa, cháu có giải. Cách làm này dễ hiểu nhưng có mặt trái. Bảng dưới so sánh hai hướng tiêu chí.
| Khía cạnh | Thưởng theo thành tích, điểm số | Ghi nhận theo mốc học tập và nỗ lực |
|---|---|---|
| Ai nhận | Một số ít cháu học giỏi, thường năm nào cũng là những cháu ấy | Mọi cháu đến mốc đều được ghi nhận |
| Cảm giác của trẻ | Cháu không nhận dễ thấy mình kém anh chị em họ | Trẻ thấy cả họ quan tâm tới việc học của mình |
| Học nghề, học muộn | Thường không được tính | Có thể đưa vào như một mốc ngang hàng |
| Áp lực lên gia đình | Cha mẹ dễ so con mình với con nhà khác | Ít so sánh, tập trung vào động viên |
| Việc của người phụ trách | Phải xét, đối chiếu giấy khen, dễ có thắc mắc | Chỉ cần gia đình báo mốc, ít tranh cãi |
Không ít họ chọn cách kết hợp: mọi cháu đến mốc đều có quà như nhau, và một phần nhỏ dành để hỗ trợ cháu nhà khó khăn. Nếu họ vẫn muốn ghi nhận thành tích đặc biệt, có thể ghi tên vào sổ truyền thống của họ một cách nhẹ nhàng, không đọc điểm, không xếp thứ trước đông người, nhất là với các cháu còn nhỏ.
Trao quà khuyến học: cách làm để trẻ thấy được động viên
Nhiều họ trao quà khuyến học vào dịp họp họ đầu năm hoặc giỗ thuỷ tổ, khi con cháu về đông. Dù trao vào dịp nào, phần việc của quỹ khuyến học có thể theo trình tự gọn sau:
- Người phụ trách chốt danh sách theo mốc trước vài tuần, gửi trưởng các chi kiểm lại để không sót cháu nào, kể cả cháu ở xa.
- Chuẩn bị quà như nhau cho cùng một mốc. Quà có thể là sách, đồ dùng học tập hoặc phong bì; gói giản dị, ghi tên cháu ở mặt sau.
- Sau phần lễ tế, dành một khoảng ngắn để trao quà. Người lớn tuổi trong họ trao cho các cháu, gọi tên theo chi, không đọc điểm, không xếp thứ.
- Mời một cháu lớn hơn, nếu cháu muốn, nói đôi lời cảm ơn thay các em. Không ép trẻ nhỏ lên phát biểu.
- Với cháu không về được, nhờ trưởng chi hoặc người thân mang quà về, chụp ảnh gửi lại họ nếu gia đình đồng ý.
- Phần hỗ trợ cho cháu nhà khó khăn trao riêng, kín đáo, không công bố trước họ.
- Ghi tên các cháu đã nhận quà vào sổ khuyến học để năm sau đối chiếu, không bỏ sót mốc kế tiếp.
Buổi trao quà ngắn, vui, không phô trương thường đọng lại trong trí nhớ của trẻ lâu hơn một phong bì dày.
Ví dụ giả định: một họ năm mươi nhà bắt đầu từ con số không
Để hình dung, hãy xét một ví dụ giả định. Một họ khoảng năm mươi hộ, phần lớn ở một xã thuộc tỉnh Nghệ An, vài chục hộ ở thành phố và hai gia đình ở nước ngoài. Họ chưa từng có quỹ khuyến học, chỉ thỉnh thoảng một bác trong họ mua vở tặng các cháu dịp Tết.
Trong buổi họp đầu năm, một người cháu đề nghị lập quỹ. Ban liên lạc giao cho ba người trẻ soạn quy chế, trong đó chỉ có ba mốc: vào lớp một, vào lớp mười hoặc trường nghề, đỗ vào đại học, cao đẳng hoặc hoàn thành học nghề. Mỗi mốc một mức quà như nhau. Nguồn quỹ gồm một phần nhỏ trích từ quỹ họ và đóng góp tự nguyện; hai gia đình ở nước ngoài nhận tài trợ suất quà mang tên ông bà mình.
Năm đầu, danh sách có chừng mười cháu. Buổi trao quà diễn ra mười lăm phút sau lễ giỗ thuỷ tổ, mỗi cháu được một cụ trong họ trao quà và gọi tên. Không ai đọc điểm, không có bằng khen. Một cháu nhà khó khăn được hỗ trợ thêm, trao riêng tại nhà.
Sau vài năm, điều thay đổi rõ nhất không nằm ở số tiền. Các gia đình ở thành phố bắt đầu đưa con về giỗ họ vì cháu có phần quà mang tên mình; người trẻ trong họ quen việc sổ sách và tự tin hơn khi nhận thêm việc khác. Ví dụ này không phải công thức, chỉ cho thấy một quỹ nhỏ, quy chế đơn giản và đều đặn có thể bắt đầu thế nào.
Khuyến học không chỉ là tiền
Nhiều họ có những người đi trước làm thầy cô, kỹ sư, bác sĩ, thợ giỏi, người làm nghề thủ công. Mời họ dành thời gian nói chuyện với các cháu về con đường mình đã đi, về những năm học khó khăn, có khi giá trị hơn một suất quà. Có họ duy trì "góc sách" ở nhà thờ họ, con cháu góp sách cũ cho các em mượn đọc.
Một hình thức khác là kết nối giúp đỡ: anh chị trong họ đang học ở thành phố giúp em mới lên nhập học tìm chỗ ở, làm quen trường lớp; người trong họ làm nghề nhận cháu học việc. Những việc này không tốn quỹ mà tạo được sự gắn bó rất bền.
Khuyến học cũng nên bao gồm người lớn. Một số họ ghi nhận cả con cháu học xong chương trình bổ túc, học thêm một nghề ở tuổi trung niên, hay người cao tuổi tham gia lớp học ở xã. Như vậy khuyến học trở thành tinh thần chung của họ, không chỉ là việc của học sinh.
Điều nên tránh là biến khuyến học thành nơi so sánh. Lời khen trước họ nên dành cho sự chăm chỉ, sự cố gắng vượt khó, việc các cháu giúp đỡ nhau, chứ không phải cháu này hơn cháu kia bao nhiêu điểm.
Giữ quỹ khuyến học bền qua nhiều năm
Có người phụ trách riêng. Một người hoặc một nhóm nhỏ, có thể là người trẻ, chịu trách nhiệm danh sách, quà và sổ sách khuyến học.
Có quỹ gốc nếu điều kiện cho phép. Một số họ giữ một khoản gốc gửi tiết kiệm và chỉ dùng phần lãi cùng đóng góp hằng năm, để quỹ không cạn sau vài năm. Mọi quyết định về khoản gốc nên được họp họ thông qua.
Suất quà mang tên. Gia đình muốn tưởng nhớ cha mẹ có thể tài trợ một suất quà mang tên người đã mất. Cách này vừa có ý nghĩa tưởng niệm, vừa giúp quỹ có nguồn đều.
Báo cáo riêng, rõ ràng. Tổng thu, tổng chi, số cháu nhận quà theo mốc, số dư. Người góp thấy tiền đến đúng nơi sẽ tiếp tục góp.
Mở cho cả nội ngoại. Nhiều họ đã mở quỹ khuyến học cho cả cháu ngoại. Điều này giúp con gái trong họ thấy mình vẫn được gắn với họ sau khi lập gia đình.
Xem lại quy chế sau vài năm. Mốc học tập, hình thức quà, cách trao nên được nhìn lại sau một thời gian dùng thử. Hỏi chính các cháu đã nhận quà xem điều gì làm các cháu thấy được động viên, điều gì làm các cháu ngại, rồi đưa ra họp họ sửa quy chế cho hợp.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ khuyến học dòng họ có nên thưởng theo điểm thi không?
Có thể, nhưng nhiều họ đã chuyển sang ghi nhận theo mốc học tập để mọi cháu đều được động viên. Nếu vẫn ghi nhận thành tích, nên làm nhẹ nhàng, không đọc điểm và không xếp thứ các cháu trước đông người.
Cháu ngoại có được nhận quà khuyến học của họ không?
Tuỳ quy chế mỗi họ. Ngày càng nhiều họ mở cho cả cháu ngoại hoặc có mức riêng cho cháu ngoại. Việc này nên ghi rõ trong quy chế để người phụ trách không phải tự quyết từng trường hợp.
Con cháu học nghề có được tính như học đại học không?
Nhiều họ đã đưa việc đỗ trường nghề và hoàn thành chương trình học nghề vào mốc được tặng quà ngang với đại học, cao đẳng. Học nghề là một con đường học tập chính đáng và nên được ghi nhận như vậy.
Có cần đăng ký quỹ khuyến học dòng họ với chính quyền không?
Quỹ nội bộ của dòng họ, chỉ nhận đóng góp từ con cháu và dùng trong họ, thường không phải đăng ký. Nếu quỹ nhận tài trợ ngoài họ hoặc hoạt động rộng, nên hỏi chính quyền và hội khuyến học địa phương về quy định hiện hành.
Làm sao để không sót cháu ở xa?
Nhờ trưởng các chi và nhóm liên lạc của họ thông báo trước hạn, gia đình ở xa chỉ cần nhắn tên cháu và mốc học tập. Người phụ trách đối chiếu với sổ khuyến học các năm trước để nhắc những cháu đến mốc kế tiếp.
Hỗ trợ cháu nhà khó khăn thế nào cho tế nhị?
Nên để trưởng chi đề xuất kín, ban khuyến học xét riêng và trao riêng, không công bố tên trước họ. Báo cáo quỹ chỉ ghi tổng số tiền hỗ trợ và số trường hợp, không ghi tên gia đình.