Trong gia đình tái hôn, người vợ hay người chồng đã mất thường vẫn được thờ, hoặc ở chính ngôi nhà đó, hoặc ở nhà con cái, nhà họ hàng bên người đã mất; còn con riêng thờ cha dượng, mẹ kế là chuyện của tình cảm và sự bàn bạc, không có lệ nào cấm. Cái khó không nằm ở quy tắc mà ở cảm xúc: người vợ sau, người chồng sau, các con của hai bên đều có những điều khó nói thành lời.
Bài này đi qua những tình huống hay gặp: thờ người bạn đời đã mất khi mình đi bước nữa, người phụ nữ tái giá và bàn thờ người chồng trước, con riêng và cha dượng, mẹ kế, và chuyện thờ cha mẹ khi trong nhà có hai dòng con. Mục đích là giúp các gia đình có cách nói chuyện với nhau, không phải đưa ra một khuôn mẫu.
Gia đình tái hôn thờ ai: điểm xuất phát
Một gia đình tái hôn thường mang theo hai, đôi khi ba câu chuyện gia đình trước đó. Người chồng có thể đã mất vợ, người vợ có thể đã mất chồng, mỗi người có con riêng, có cha mẹ riêng đã khuất. Khi hai người về chung một nhà, câu hỏi bàn thờ trong nhà thờ những ai trở nên phức tạp hơn một gia đình bình thường.
Điểm xuất phát mà nhiều gia đình thấy dễ chấp nhận là: mỗi người được giữ việc tưởng nhớ những người thân của mình, và mỗi người tôn trọng việc tưởng nhớ của người kia. Người vợ trước của chồng là mẹ của các con riêng của anh; người chồng trước của vợ là cha của các con riêng của chị. Họ vẫn là một phần trong đời của những người đang sống trong ngôi nhà đó.
Từ điểm xuất phát đó, gia đình bàn về nơi thờ, cách thờ, người đứng lễ, ngày giỗ, theo hoàn cảnh cụ thể: ngôi nhà là của ai, các con đang ở đâu, họ hàng bên người đã mất muốn gì. Không có một đáp án chung cho mọi nhà, nhưng có những cách làm đã giúp nhiều gia đình sống hoà thuận.
Thờ người vợ hoặc người chồng đã mất khi mình đi bước nữa
Trường hợp hay gặp là người đàn ông mất vợ, sau một thời gian thì tái hôn. Bàn thờ người vợ trước vẫn ở trong nhà, ngày giỗ vẫn làm, các con riêng vẫn thắp hương cho mẹ. Người vợ sau về nhà có thể cảm thấy khó xử, nhưng cũng có nhiều người vợ sau chủ động lo ngày giỗ cho người vợ trước như một cách cảm ơn người đã sinh ra các con mà mình đang nuôi.
Theo nếp nhiều gia đình, người vợ trước, nếu đã có con với chồng, vẫn được thờ trong nhà chồng, vì bà là mẹ của các con trong dòng họ đó. Khi các con trưởng thành, ra ở riêng, việc thờ mẹ có thể chuyển sang nhà người con trưởng. Nếu người vợ trước chưa có con, một số gia đình bàn với họ hàng bên vợ để thờ ở bên đó, hoặc vẫn thờ ở nhà chồng nếu bên vợ đồng ý.
Với người phụ nữ mất chồng rồi tái giá, tình huống ngược lại cũng tương tự, chỉ khác là người phụ nữ thường chuyển đến nhà chồng mới. Câu hỏi khi đó là bàn thờ người chồng trước ở lại đâu, phần sau bài sẽ bàn.
Điều nên tránh là cất bàn thờ người đã mất đi một cách đột ngột ngay khi người mới về, hoặc ngược lại, đặt người mới vào thế phải lo mọi việc thờ người cũ mà không được hỏi ý. Cả hai đều dễ làm tổn thương một ai đó trong nhà.
Người phụ nữ tái giá và bàn thờ người chồng trước
Theo tập quán cũ, khi người phụ nữ tái giá, việc thờ người chồng trước thuộc về nhà chồng trước và các con của bà với người chồng đó. Bà về nhà chồng mới thường không mang theo bàn thờ, nhưng vẫn về thắp hương ngày giỗ nếu họ nhà chồng trước đón nhận.
Ngày nay có nhiều cách làm hơn. Nếu các con của người chồng trước ở với mẹ, bàn thờ cha thường theo các con, đặt ở nhà mẹ và cha dượng, với sự đồng ý của cha dượng. Nếu họ nội các con còn người, nhiều nhà để bàn thờ chính ở bên nội, còn ở nhà mẹ chỉ thờ vọng, đặt ảnh. Có những người cha dượng chu đáo lo cả ngày giỗ cho người chồng trước của vợ, vì đó là cha của những đứa trẻ mình nuôi.
Khi người phụ nữ không có con với người chồng trước, việc thờ người chồng trước thường để lại cho họ nhà chồng trước. Người phụ nữ có thể giữ một tấm ảnh, một kỷ vật, và thắp hương ở nhà họ vào ngày giỗ nếu được mời. Không có lệ nào buộc bà phải cắt đứt việc tưởng nhớ.
Con riêng thờ cha dượng, mẹ kế
Tình cảm là gốc. Một người con riêng được cha dượng hay mẹ kế nuôi từ nhỏ, coi như cha mẹ đẻ, thường muốn thờ người đó khi họ mất. Không có lệ nào cấm, và nhiều họ hàng nhìn việc này như một biểu hiện của lòng biết ơn.
Bàn với con đẻ của cha dượng, mẹ kế. Nếu cha dượng, mẹ kế có con đẻ, người con đẻ thường là người thờ chính. Con riêng có thể thờ vọng ở nhà mình và về dự giỗ. Khi người con đẻ không có điều kiện, con riêng có thể nhận thờ chính sau khi đã bàn bạc.
Pháp luật nhìn nhận quan hệ chăm sóc. Bộ luật Dân sự hiện hành có quy định rằng con riêng và cha dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì có thể được thừa kế di sản của nhau theo pháp luật. Điều kiện cụ thể cần kiểm văn bản hiện hành và hỏi luật sư khi có việc.
Không ép buộc. Ngược lại, nếu con riêng không gắn bó với cha dượng hay mẹ kế, không nên ép người con nhận việc thờ. Thờ cúng mà không có lòng thì khó giữ lâu, và dễ thành gánh nặng.
Cha mẹ ruột vẫn là cha mẹ ruột. Thờ cha dượng, mẹ kế không làm mất đi việc thờ cha mẹ ruột. Nhiều người con giữ cả hai, mỗi người một vị trí, ngày giỗ riêng.
Những tình huống hay gặp và cách nhiều nhà làm
Bảng tóm tắt các tình huống phổ biến trong gia đình tái hôn. Đây là gợi ý theo cách nhiều gia đình đang làm, không phải quy định.
| Tình huống | Nơi thờ thường gặp | Người nên được hỏi ý |
|---|---|---|
| Chồng tái hôn, vợ trước có con | Nhà chồng, sau chuyển về nhà con trưởng của vợ trước | Vợ sau, các con của vợ trước |
| Chồng tái hôn, vợ trước không có con | Nhà chồng hoặc bên ngoại của vợ trước | Vợ sau, họ hàng bên vợ trước |
| Vợ tái giá, các con theo mẹ | Nhà mẹ và cha dượng, hoặc bên nội các con | Cha dượng, họ nội của các con |
| Vợ tái giá, các con ở với họ nội | Bên nội các con | Họ nội, các con |
| Cha dượng, mẹ kế mất, có con đẻ | Nhà con đẻ; con riêng thờ vọng | Con đẻ và con riêng cùng bàn |
| Cha dượng, mẹ kế mất, không có con đẻ | Nhà con riêng đã được nuôi dưỡng | Họ hàng bên cha dượng, mẹ kế |
Cột cuối quan trọng không kém hai cột đầu. Phần lớn mâu thuẫn quanh bàn thờ trong gia đình tái hôn bắt đầu từ việc một ai đó không được hỏi, chứ không phải từ việc chọn sai nơi thờ.
Nói chuyện về bàn thờ trong gia đình tái hôn
Một vài cuộc nói chuyện vào đúng lúc giúp tránh được những tổn thương kéo dài. Có thể đi theo trình tự sau.
- Trước khi về chung nhà, hai người nói với nhau về những người đã khuất mà mỗi bên đang thờ, và mong muốn của mình về việc giữ bàn thờ.
- Hỏi ý các con riêng đủ lớn, nhất là về việc thờ cha hoặc mẹ đã mất của các con. Các con cần biết rằng cha mẹ ruột của mình vẫn được tưởng nhớ.
- Báo cho họ hàng bên người đã mất biết bàn thờ sẽ đặt ở đâu, ngày giỗ làm ở đâu, và mời họ về khi có giỗ.
- Thống nhất ai đứng lễ, ai lo cỗ, để người mới về không bị đặt vào thế khó.
- Ghi lại những điều đã thống nhất vào sổ giỗ, kể cả mong muốn về việc ai thờ ai khi hai người già đi.
Nếu cuộc nói chuyện chạm vào nỗi đau cũ, hãy cho nhau thời gian. Không cần quyết hết trong một lần. Việc tưởng nhớ người đã khuất là chuyện lâu dài, và gia đình mới cũng cần thời gian để gắn bó.
Khi có hai dòng con: chuyện thờ cha mẹ về sau
Gia đình tái hôn có con riêng của mỗi bên và con chung. Khi cha mẹ già đi, câu hỏi ai thờ cha mẹ sau này đặt ra với cả ba nhóm con. Con chung là con đẻ của cả hai, thường là người thờ chính nếu đã trưởng thành. Con riêng của mỗi bên thường thờ cha hoặc mẹ ruột của mình, và có thể thờ cả cha dượng hay mẹ kế nếu đã gắn bó.
Nhiều gia đình chọn để cha mẹ nói rõ mong muốn khi còn khoẻ: ai thờ chính, ai thờ vọng, mộ đặt ở đâu, có an táng cạnh người bạn đời trước hay không. Những chuyện này nghe có vẻ nặng nề, nhưng một lời dặn rõ ràng giúp các con đỡ phải đoán và đỡ tranh luận khi cha mẹ không còn. Lời dặn có thể chỉ là vài dòng viết tay để trong sổ giỗ, đọc cho các con nghe vào một dịp cả nhà quây quần, không cần nghi thức gì.
Phần tài sản liên quan đến thờ cúng nên được làm bằng giấy tờ, như di chúc có nói về di sản dùng vào việc thờ cúng nếu cha mẹ muốn. Tách bạch chuyện thờ cúng và chuyện chia tài sản giúp các con của những dòng khác nhau không nhìn nhau bằng sự nghi ngại.
Câu hỏi thường gặp
Vợ sau có phải thờ vợ trước của chồng không?
Không có lệ nào buộc. Nhiều người vợ sau tự nguyện lo giỗ vợ trước của chồng vì thương các con riêng, nhiều người để chồng và các con lo. Hai vợ chồng nên bàn với nhau để người vợ sau không thấy bị ép.
Có nên đặt ảnh vợ trước và vợ sau cùng một bàn thờ khi cả hai đã mất?
Nhiều gia đình đặt chung, mỗi người một vị trí, làm giỗ riêng theo ngày mất. Cách đặt cụ thể theo nếp họ và ý của các con hai bên. Nếu các con không thống nhất, có thể thờ ở hai nhà khác nhau.
Con riêng có được thờ cha dượng khi cha dượng có con đẻ không?
Được. Thường con đẻ thờ chính, con riêng thờ vọng ở nhà mình và về dự giỗ. Khi các con đều đồng ý, việc thờ ở nhiều nơi là cách thể hiện sự gắn bó của cả hai dòng con.
Mẹ tái giá thì các con có nên đưa bàn thờ cha về bên nội không?
Tuỳ các con ở với ai và họ nội mong muốn gì. Nếu các con ở với mẹ và cha dượng đồng ý, bàn thờ cha có thể ở đó. Nếu họ nội muốn giữ, có thể thờ chính ở bên nội, còn nhà mẹ thờ vọng.
Chồng mới không muốn có bàn thờ chồng cũ trong nhà thì sao?
Nên hỏi điều anh ấy ngại. Có thể đề nghị để bàn thờ chính ở bên nội các con hoặc nhà con lớn, trong nhà chỉ giữ ảnh ở chỗ kín đáo. Việc tưởng nhớ cha của các con vẫn nên được giữ.
Ghi vợ trước, chồng sau vào gia phả thế nào?
Gia phả thường ghi đủ các cuộc hôn nhân, kèm con của từng cuộc hôn nhân. Cách ghi cụ thể có hướng dẫn ở mục gia phả của trang. Điều cốt lõi là ghi đúng sự thật, không bỏ sót ai.