Theo sách gia lễ cũ mà nhiều gia đình người Việt tham khảo, một nhà thờ riêng bốn đời: cha mẹ, ông bà, cụ và kỵ, tương ứng với khảo, tổ, tằng tổ, cao tổ. Các đời xa hơn không còn được thờ riêng ở nhà mà được thờ chung ở nhà thờ họ, nhà thờ chi, hoặc được nhắc chung trong lời khấn cửu huyền thất tổ.
Thực tế ngày nay đa dạng hơn nhiều. Có nhà ở thành phố chỉ thờ cha mẹ và ông bà; có nhà trưởng họ ở quê vẫn giữ đủ bốn đời cùng bài vị thuỷ tổ; có nhà không còn biết tên đời cụ, đời kỵ. Bài này giải thích lệ thờ bốn đời đến từ đâu, vì sao lại là con số bốn, các đời đã thờ thì kéo theo bao nhiêu ngày giỗ, và những cách các gia đình đang điều chỉnh. Chuyện thờ ai bên nội, bên ngoại, người mất trẻ thuộc một đề tài khác trong chuyên mục bàn thờ gia tiên.
Lệ thờ bốn đời đến từ đâu
Thời rất xa xưa, sách Lễ ký của Trung Hoa quy định số miếu thờ tổ tiên theo đẳng cấp: vua bảy miếu, chư hầu năm, đại phu ba, kẻ sĩ một, còn thường dân chỉ cúng tổ tiên trong nhà ở. Nghĩa là người thường không có quy định thờ nhiều đời. Đến đời Tống, Chu Hi soạn sách gia lễ, sau này người Việt gọi là Chu Tử gia lễ hay Văn Công gia lễ, và trong đó đưa ra mô hình từ đường cho mọi gia đình, thờ bốn đời từ cao tổ đến khảo.
Sách của Chu Hi ảnh hưởng mạnh tới lễ nghi của các nước dùng chữ Hán, trong đó có Việt Nam. Các nhà nho Việt về sau soạn những sách gia lễ phù hợp hơn với phong tục trong nước, nổi tiếng nhất là Thọ Mai gia lễ, được dùng rộng rãi ở nông thôn trong một thời gian dài. Mô hình thờ bốn đời vì thế đi vào nếp nhà của nhiều gia đình, nhất là ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.
Điều cần nhớ là đây là mô hình trong sách, không phải luật lệ bắt buộc. Mỗi vùng, mỗi họ tiếp nhận ở mức khác nhau, cộng thêm tín ngưỡng dân gian và ảnh hưởng nhà Phật, nên cách thờ trong thực tế phong phú hơn sách vở rất nhiều.
Vì sao lại là bốn đời
Bốn đời là những người con cháu còn có thể biết mặt. Một người sống lâu có thể thấy mặt ông bà, có khi thấy cả cụ. Đời kỵ là giới hạn xa nhất mà ký ức gia đình còn giữ được bằng lời kể trực tiếp. Quá đó, mối liên hệ chủ yếu nằm trên giấy.
Bốn đời trùng với phạm vi tang phục. Năm bậc tang phục trong sách lễ cũ bao trùm các đời từ cao tổ trở xuống. Người ở ngoài phạm vi đó được coi là hết tình thân theo nghĩa lễ, và cũng vì vậy không còn thờ riêng.
Bốn đời vừa sức một gia đình. Mỗi đời có ít nhất hai người, nên thờ bốn đời trực hệ đã kéo theo nhiều ngày giỗ trong năm. Thêm đời nữa thì gánh nặng tăng lên mà ký ức không còn đủ để giữ.
Bốn đời tạo ra một vòng luân chuyển. Khi người đứng thờ qua đời và con lên thay, đời trên cùng trước đây trở thành đời thứ năm và được chuyển sang thờ chung. Cái vòng ấy giữ cho bàn thờ gia đình luôn gắn với những người gần, còn các đời xa đã có nhà thờ họ.
Mỗi kiểu nhà thường thờ mấy đời
Bảng dưới mô tả các kiểu hay gặp, không phải quy định. Mỗi họ có lệ riêng, và nhiều nhà làm khác vì hoàn cảnh.
| Kiểu nhà | Thường thờ | Đời xa hơn ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nhà trưởng họ | Thuỷ tổ và các đời trưởng, kèm bốn đời gần của nhà mình | Ngay tại nhà thờ họ | Nhiều họ thờ thuỷ tổ mãi mãi, không dời |
| Nhà trưởng chi | Tổ chi và bốn đời gần | Nhà thờ họ | Tuỳ họ có nhà thờ chi riêng hay không |
| Nhà con trưởng trong một gia đình | Bốn đời: cha mẹ, ông bà, cụ, kỵ | Nhà trưởng chi, nhà thờ họ | Mô hình gần sách gia lễ nhất |
| Nhà ở thành phố, xa quê | Thường cha mẹ và ông bà, có nhà thêm đời cụ | Nhà ở quê | Nhắc chung các đời trên trong lời khấn |
| Nhà mới lập, chưa có ai mất | Có nhà chưa lập bàn thờ gia tiên, chỉ thờ thần linh | Nhà cha mẹ, nhà trưởng | Thời điểm lập do gia đình bàn với người lớn |
Cột cuối cho thấy không có một con số đúng cho mọi nhà. Câu hỏi nên đặt không phải "nhà mình thờ đủ chưa" mà là "các đời trên của nhà mình đang được thờ ở đâu". Nếu đã có nhà trưởng, nhà thờ họ lo, bàn thờ nhà bạn có thể gọn hơn mà vẫn không ai bị quên.
Thờ mấy đời ở ba miền: chỗ giống, chỗ khác
Ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, nơi ảnh hưởng của sách gia lễ đậm hơn, nhiều nhà ở quê còn giữ bài vị từng đời, phân biệt rõ nhà trưởng, nhà thứ, và có nhà thờ họ, nhà thờ chi khá đầy đủ. Câu chuyện thờ bốn đời, đời thứ năm đưa lên thờ chung vì thế còn được các cụ nhắc tới thường xuyên.
Ở Nam Bộ, đất mới khai phá chỉ vài trăm năm, nhiều gia đình đi xa quê gốc, nên cách thờ linh hoạt hơn. Bàn thờ ông bà trong nhà thường đặt ảnh cha mẹ, ông bà, có nhà thêm ông bà cố; các đời trên được nhắc chung là ông bà tổ tiên. Nhà thờ họ ít phổ biến hơn miền Bắc, và việc giữ giỗ thường xoay quanh những người mà con cháu còn nhớ mặt.
Miền Trung nằm giữa hai cách làm, với nhiều làng có nhà thờ họ lâu đời và lệ họ khá chặt. Dù ở miền nào, tinh thần chung vẫn là thờ riêng những đời gần và nhớ chung những đời xa. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở mức độ giữ hình thức, không nằm ở lòng tưởng nhớ.
Bốn đời kéo theo bao nhiêu ngày giỗ
Một cách nhìn thực tế về chuyện thờ mấy đời là đếm số ngày giỗ. Nếu chỉ tính một đường thẳng bên nội, bốn đời là cha mẹ, ông bà nội, cụ và kỵ, mỗi đời một ông một bà, tổng cộng tám ngày giỗ một năm. Đó là chưa tính bác, chú, cô mất sớm được thờ cùng, và chưa tính giỗ bên ngoại nếu nhà thờ cả hai bên.
Trong ví dụ giả định một nhà thờ bốn đời bên nội và giữ giỗ ông bà ngoại, con số có thể lên mười ngày giỗ một năm, chưa kể rằm, mùng một, Tết. Đây là lý do nhiều nhà ở quê có lệ phân chia: nhà trưởng giữ giỗ các đời trên, các nhà con thứ luân phiên hoặc góp lễ. Ở thành phố, nhiều gia đình gộp giỗ các cụ, các kỵ vào một ngày giỗ chung trong năm.
Cách gộp, chia như thế nào là chuyện cả nhà bàn, nhưng lịch giỗ rõ ràng là điều kiện để bàn được. Phần dưới gợi ý cách lập một lịch như vậy. Tra ngày âm lịch, chọn ngày làm lễ là việc khác; ở đây chỉ nói chuyện ai, đời nào, ngày nào.
Lập lịch giỗ theo đời cho cả nhà
Một tờ lịch giỗ theo đời giúp cả nhà nhìn thấy các đời đang được thờ và chia việc cho đều. Có thể làm trong một buổi:
- Viết bốn dòng, mỗi dòng một đời: cha mẹ, ông bà, cụ, kỵ. Nếu nhà thờ cả bên ngoại, làm thêm một cột.
- Ở mỗi dòng ghi tên từng người, ngày giỗ theo âm lịch, và nơi an táng nếu biết.
- Đánh dấu những ngày giỗ đang do nhà khác giữ, ví dụ nhà bác trưởng giữ giỗ cụ, để không làm trùng hay bỏ sót.
- Ghi rõ ai trong nhà phụ trách từng ngày: người sắm lễ, người báo họ hàng, người đứng khấn.
- Với những người không rõ ngày giỗ, ghi "chưa rõ" và hỏi người lớn trong họ. Nhiều nhà gộp những vị này vào một ngày giỗ chung theo lệ họ.
- Dán lịch cạnh nơi thờ hoặc gửi vào nhóm gia đình. Sau mỗi giỗ họ hoặc dịp Tết, rà lại một lần.
Lịch này cũng là tư liệu quý cho gia phả. Nhiều họ khi tục phả đã phải đi hỏi từng nhà ngày giỗ các cụ; nhà nào có sẵn một tờ lịch như vậy thì việc chung nhẹ đi nhiều.
Những băn khoăn hay gặp khi bàn số đời thờ
Khi các thành viên trong nhà bàn chuyện thờ mấy đời, những câu hỏi sau hay được đặt ra. Câu trả lời tuỳ lệ họ, ở đây chỉ nêu hướng nghĩ:
- Nhà không biết tên đời kỵ. Không sao. Các đời không rõ tên vẫn được nhắc chung trong lời khấn; bàn thờ gia đình thờ những đời đã biết.
- Nhà thờ thêm đời thứ năm vì người đó còn được nhớ nhiều. Có nhà làm vậy, nhất là khi vị đó có công lớn với gia đình. Nên bàn với trưởng họ để không lệch với các nhà khác cùng chi.
- Con thứ có phải thờ đủ bốn đời không. Ở nhiều họ, các đời trên đã có nhà trưởng thờ. Việc nhà con thứ thờ những ai là câu hỏi riêng của chuyên mục bàn thờ gia tiên.
- Gộp giỗ các đời trên có bị coi là thiếu lễ không. Nhiều họ đã gộp từ lâu. Theo quan niệm phổ biến, giữ được sự tưởng nhớ đều đặn quan trọng hơn số lần làm giỗ.
- Người trẻ không muốn giữ nhiều giỗ. Nói chuyện thẳng thắn trong nhà, tìm phần cốt lõi cả nhà cùng giữ được, thay vì một bên ép, một bên bỏ.
Không câu hỏi nào trong số này có đáp án chung. Người hiểu lệ nhà bạn nhất là các cụ trong họ, và một cuộc nói chuyện bình tĩnh thường giải quyết được nhiều hơn mọi bài viết.
Câu hỏi thường gặp
Thờ bốn đời gồm những ai?
Bốn đời tính từ người đứng thờ đi lên gồm cha mẹ, ông bà, cụ và kỵ, trong Hán Việt là khảo tỷ, tổ khảo tổ tỷ, tằng tổ khảo tỷ, cao tổ khảo tỷ. Đây là mô hình trong sách gia lễ cũ; nhà bạn thờ những ai cụ thể thì theo lệ nhà và lệ họ.
Bốn đời tính từ ai?
Tính từ người đang đứng thờ, thường là chủ nhà hoặc người con trưởng giữ hương khói. Khi người này qua đời và con lên thay, các đời được tính lại từ người mới, nên đời trên cùng trước đây trở thành đời thứ năm.
Nhà ở chung cư có cần thờ đủ bốn đời không?
Không có quy định nào bắt buộc. Nhiều gia đình ở chung cư thờ cha mẹ, ông bà và nhắc chung các đời trên trong lời khấn, trong khi các đời xa đã có nhà ở quê hoặc nhà thờ họ thờ. Nên bàn với người lớn trong nhà để thống nhất.
Thờ quá bốn đời có sao không?
Không có gì phải lo. Sách gia lễ đưa ra mô hình bốn đời để vừa sức và gắn với ký ức gia đình, không phải để cấm. Một số nhà thờ thêm đời trên vì lý do riêng; điều nên làm là thống nhất với các nhà trong chi để tránh lệch nhau.
Có bắt buộc làm giỗ riêng từng người trong bốn đời không?
Nhiều nhà vẫn làm giỗ riêng, nhiều nhà gộp giỗ các đời trên vào một ngày chung. Cách nào là lựa chọn của từng gia đình và họ tộc. Điều quan trọng là có lịch rõ ràng, phân công rõ ràng để không ai bị quên.