Xây hay sửa mộ cho ông bà nên bắt đầu từ quy định của nghĩa trang (diện tích, chiều cao, mẫu mộ được phép), rồi mới tới chọn vật liệu, nội dung bia và người thợ. Mộ đẹp là mộ chắc, sạch, dễ chăm, ghi đúng tên người nằm dưới, hài hoà với các mộ xung quanh; không phải mộ to nhất khu.
Bài dành cho gia đình đang tính xây mộ sau cải táng, sửa ngôi mộ cũ đã lún nứt, hay làm lại mộ đất thành mộ xây. Phần chọn hướng, chọn ngày khởi công nhiều nhà nhờ người xem; bài không bàn phần đó. Giá xây mộ thay đổi theo vùng, theo vật liệu và theo thời điểm nên bài chỉ nêu những yếu tố làm chi phí chênh nhau.
Xây mới, sửa lại hay giữ nguyên
Câu hỏi đầu tiên không phải xây bằng gì mà là có cần xây không. Một ngôi mộ đất được chăm sóc tốt, đắp lại mỗi mùa tảo mộ, có cây cỏ gọn gàng vẫn là một ngôi mộ được con cháu quan tâm. Nhiều gia đình xây mộ vì mộ đất bị sạt, ngập, khó tìm; đó là lý do thực tế đáng kể. Xây chỉ vì nhà bên cạnh đã xây thì nên cân nhắc lại.
Với mộ cũ đã xây, việc sửa thường rẻ hơn và giữ được dấu vết hơn việc đập đi xây mới. Bia cũ, đặc biệt là bia khắc tay hay bia chữ Hán Nôm, là thứ khó làm lại. Nếu mộ chỉ lún một góc, nứt lớp trát hay rêu bám, sửa từng phần là đủ.
Xây mới hợp lý khi mộ vừa cải táng, khi quy tập về khu mộ chung có mẫu thống nhất, hoặc khi mộ cũ hư hỏng nặng không sửa được. Dù chọn cách nào, quyết định nên là của các con cùng bàn, có tính tới ý kiến của các cụ trong họ nếu mộ nằm trong khu mộ dòng họ.
Quy định của nghĩa trang: hỏi trước khi vẽ mẫu
Nghị định 23/2016/NĐ-CP về xây dựng, quản lý, sử dụng nghĩa trang và cơ sở hoả táng có đặt giới hạn diện tích cho mỗi phần mộ hung táng và cát táng, và giao cho chính quyền địa phương, ban quản lý nghĩa trang quy định cụ thể về kích thước, chiều cao, kiểu dáng. Văn bản có thể đã được sửa đổi; con số đang áp dụng bạn hỏi tại ban quản lý nghĩa trang hoặc uỷ ban xã, phường.
Nghĩa trang mới quy hoạch thường có mẫu mộ thống nhất, đôi khi bắt buộc dùng một loại vật liệu và một màu để khu mộ đồng đều. Nghĩa trang cũ ở làng ít quy định hơn, nhưng thôn và họ thường có lệ ngầm: mộ không cao hơn mộ đời trên, không lấn lối đi, không xây tường bao riêng chắn mộ người khác.
Trước khi đặt thợ, gia đình nên có trong tay ba thứ: diện tích và chiều cao tối đa được phép, mẫu mộ bắt buộc nếu có, và quy định về giờ thi công, chỗ tập kết vật liệu. Xây sai quy định có thể bị yêu cầu tháo dỡ, mất cả tiền lẫn công.
So sánh các loại vật liệu xây mộ thường gặp
Bảng dưới so sánh theo đặc tính vật liệu và công chăm sóc, không theo giá. Mỗi vùng có loại đá, loại gạch quen dùng; thợ ở địa phương thường hiểu rõ vật liệu nào chịu được khí hậu nơi đó.
| Vật liệu | Đặc điểm | Chăm sóc lâu dài | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đá xanh tự nhiên | Màu xám xanh, chạm khắc được, bề mặt mờ, hợp kiểu mộ truyền thống Bắc Bộ | Lâu năm có rêu và đổi màu nhẹ, cọ bằng bàn chải mềm và nước | Hỏi rõ đá nguyên khối hay ghép, có vết nứt ngầm không |
| Đá granite (đá hoa cương) | Rất cứng, mài bóng được, nhiều màu | Ít bám rêu, lau là sạch | Mặt bóng dễ trơn khi mưa; màu sắc nên hài hoà với khu mộ |
| Đá ong | Màu nâu đỏ, xốp, dùng nhiều ở vùng có đá ong | Bám rêu, cần cọ thường xuyên | Ít chạm khắc chi tiết được |
| Gạch xây trát vữa, sơn | Dễ làm, thợ nào cũng làm được | Lớp sơn bong theo thời gian, cần sơn lại | Hay nứt chân chim nếu móng yếu |
| Gạch ốp men, gạch ceramic | Sạch, sáng màu, dễ lau | Viên gạch có thể bong, vỡ | Chọn gạch nhám nếu ốp mặt bằng, tránh trơn |
| Bê tông đúc sẵn | Đồng đều, nhanh, hay dùng trong nghĩa trang quy hoạch | Ít phải chăm, có thể sơn lại | Hỏi kỹ cốt thép, độ dày nếu nền đất yếu |
Với mọi loại vật liệu, phần móng mới là phần quyết định mộ có bền hay không. Mộ ở đất ruộng, đất trũng cần móng chắc hơn, có chỗ thoát nước; một ngôi mộ đá đẹp đặt trên móng yếu vẫn lún nghiêng sau vài mùa mưa.
Bia mộ ghi những gì
Bia mộ là phần được đọc nhiều nhất và cũng là phần dễ sai nhất. Nội dung thường gặp trên bia mộ theo kiểu chữ Quốc ngữ:
- Họ tên đầy đủ của người đã khuất, có thể kèm tên huý, pháp danh hoặc tên thánh nếu gia đình muốn.
- Năm sinh và năm mất; nhiều nhà ghi cả âm lịch lẫn dương lịch, cả ngày mất theo âm lịch để con cháu biết ngày giỗ.
- Quê quán, đôi khi thêm đời thứ mấy, chi nào trong họ.
- Dòng chữ của con cháu lập bia, ghi chung hoặc ghi tên từng người.
- Có nhà khắc thêm câu ngắn, câu đối hoặc hình trang trí theo ý gia đình.
Trước khi thợ khắc, in bản nội dung ra giấy, gửi cho các con kiểm tra từng chữ, từng con số, có chữ ký đồng ý. Sai một năm sinh, một chữ trong tên trên bia đá thì phải làm lại cả tấm. Nếu muốn khắc chữ Hán Nôm, nhờ người thông thạo soạn và kiểm tra, không chép từ mạng. Khi xây mộ ở khu mộ họ, hỏi xem họ có quy ước chung về nội dung bia không.
Chọn thợ và theo dõi thi công
Một ngôi mộ dùng hàng chục năm, nên chọn thợ cẩn thận như chọn thợ xây nhà, dù quy mô nhỏ hơn nhiều.
- Xin xem những ngôi mộ thợ đã làm ở chính nghĩa trang đó hoặc gần đó, nhất là mộ đã làm vài năm.
- Đưa thợ bản quy định của nghĩa trang, yêu cầu bản vẽ hoặc ảnh mẫu kèm kích thước.
- Thoả thuận bằng giấy: vật liệu, kích thước, nội dung bia, thời gian làm, tổng tiền, các đợt trả, bảo hành nứt lún.
- Có người nhà ra xem khi đổ móng, vì đó là phần sau này không nhìn thấy được.
- Kiểm bia trước khi gắn: đúng nội dung đã duyệt, chữ rõ, không nứt.
- Nghiệm thu khi xong: đo kích thước, kiểm thoát nước, dọn sạch vật liệu thừa, trả lại lối đi cho các mộ bên cạnh.
Giữ lại giấy thoả thuận, ảnh từng giai đoạn và số liên lạc của thợ cùng giấy tờ phần mộ. Nếu sau một hai mùa mưa mộ lún nứt, đó là căn cứ để yêu cầu bảo hành.
Chăm sóc mộ sau khi xây
Xây xong không có nghĩa là hết việc. Mỗi năm, nhất là sau mùa mưa, người chăm mộ nên nhìn lại mấy chỗ: chân mộ có lún, có khe hở không; nước mưa có đọng quanh mộ không; rêu, cỏ có mọc vào khe ghép đá không; bia có nứt chân chim không. Phát hiện sớm thì sửa nhỏ, để lâu thành sửa lớn.
Cỏ quanh mộ nên cắt gọn, không để rễ cây to mọc sát chân mộ vì rễ có thể đẩy nứt móng. Nếu trồng cây xanh trong khu mộ, chọn cây rễ không ăn sâu và đặt cách mộ một khoảng. Lư hương ngoài trời nên đổ bớt chân hương định kỳ để nước mưa không đọng.
Với gia đình ở xa, có thể nhờ người thân ở quê hoặc người trông nghĩa trang xem giúp sau mỗi trận mưa lớn, gửi ảnh qua điện thoại. Một tấm ảnh mỗi năm vào cùng một góc cũng giúp nhận ra mộ đang thay đổi thế nào theo thời gian.
Sửa mộ cũ: giữ gì, thay gì
Giữ bia cũ. Bia cũ dù mờ vẫn là tư liệu gốc. Nếu muốn có bia mới dễ đọc, nhiều nhà đặt bia mới cạnh bia cũ thay vì thay hẳn.
Xử lý lún, nứt từ móng. Trát lại mặt ngoài mà không xử lý móng thì vết nứt quay lại sau một mùa mưa. Thợ có kinh nghiệm sẽ đào kiểm tra chân mộ trước khi báo cách sửa.
Làm sạch rêu đúng cách. Đá xanh, đá ong nên cọ bằng bàn chải mềm và nước; tránh hoá chất tẩy mạnh làm đá đổi màu, chảy xuống đất xung quanh. Máy xịt áp lực cao có thể làm mờ nét chạm.
Báo ban quản lý trước khi sửa. Kể cả sửa nhỏ, nghĩa trang có ban quản lý thường muốn được báo để kiểm soát việc tập kết vật liệu và giờ làm.
Không cơi nới khi sửa. Sửa là cơ hội để nhiều nhà nâng cao, mở rộng mộ. Nếu vượt quy định hoặc lấn lối đi, việc sửa có thể thành chuyện tranh chấp với hàng xóm trong nghĩa trang.
Chi phí và chuyện "xây đua"
Chi phí xây mộ phụ thuộc vào loại vật liệu, khối lượng đá, mức độ chạm khắc, tình trạng nền đất, khoảng cách vận chuyển, và việc có làm thêm lư hương, bình hoa, mái che hay tường bao hay không. Ví dụ giả định: hai ngôi mộ cùng kích thước, một ốp đá trơn, một chạm rồng phượng kín bốn mặt, có thể chênh nhau nhiều lần về tiền. Gia đình nên lập bảng các phần, hỏi giá từng phần ở hai, ba nơi, rồi mới quyết.
Nhiều nghĩa trang làng đang chứng kiến cảnh các nhà xây mộ to dần, cao dần, nhà sau phải hơn nhà trước. Ông bà không vì thế mà được nhớ nhiều hơn. Một ngôi mộ vừa phải, chắc chắn, sạch sẽ, có tên ghi đúng, được con cháu ra thắp hương đều đặn mới là điều phần lớn các cụ mong. Nếu muốn có lư hương, bình hoa bằng đá đặt ở mộ, có thể xem thêm đồ thờ có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh trước khi chọn.
Tiền xây mộ nên được chia như mọi khoản chung khác của các con: thống nhất trước, ghi sổ, công khai sau khi xong. Đừng để ngôi mộ của cha mẹ thành lý do anh em giận nhau.
Câu hỏi thường gặp
Xây mộ có cần xin phép không?
Ở nghĩa trang có ban quản lý, gia đình thường phải đăng ký và tuân theo mẫu, kích thước cho phép. Ở nghĩa địa làng, nên báo thôn và hỏi uỷ ban xã, phường nếu chưa rõ quy định. Xây sai quy định có thể bị yêu cầu tháo dỡ.
Đá xanh hay đá granite bền hơn?
Cả hai đều bền nếu chọn đá tốt và làm móng chắc. Granite cứng hơn, ít bám rêu, dễ lau; đá xanh hợp kiểu mộ truyền thống, chạm khắc đẹp, nhưng cần cọ rêu định kỳ. Chọn theo kiểu mộ gia đình muốn và khí hậu nơi đặt mộ.
Bia mộ nên ghi ngày âm lịch hay dương lịch?
Nhiều nhà ghi cả hai, đặc biệt ghi ngày mất âm lịch để con cháu biết ngày giỗ. Khi đổi lịch cho người mất từ lâu, cần đối chiếu cẩn thận; nếu không chắc ngày dương lịch, ghi theo âm lịch là an toàn hơn.
Có nên xây mái che cho mộ không?
Mái che giúp đỡ nắng mưa cho người thắp hương nhưng chiếm thêm diện tích và có thể vượt quy định của nghĩa trang. Hỏi ban quản lý trước. Ở khu mộ dòng họ, mái che chung cho cả khu thường hợp lý hơn từng mộ một mái.
Sửa mộ có phải làm lễ không?
Nhiều gia đình thắp hương báo trước khi động thổ sửa mộ và sau khi xong. Lễ to hay nhỏ theo lệ nhà mình; bài không đưa văn khấn. Phần quan trọng về kỹ thuật là xử lý móng và giữ lại bia cũ.
Mộ ở nghĩa trang thấp hay ngập thì làm gì?
Hỏi thợ phương án nâng nền và làm rãnh thoát nước trong giới hạn chiều cao cho phép. Nếu cả khu thường xuyên ngập, gia đình có thể tính tới việc chuyển mộ sang chỗ cao ráo hơn sau khi bàn với các con và hỏi nghĩa trang.