Con nuôi nên được ghi vào gia phả như một người con trong nhà, kèm chú thích là con nuôi nếu gia đình đồng ý; con riêng ghi trong mục của cha hoặc mẹ đẻ, và có thể ghi thêm ở mục cha dượng, mẹ kế nếu sống cùng; vợ chồng ly hôn, tái hôn ghi đủ theo thứ tự thời gian, giọng trung tính. Đó là nguyên tắc chung nhiều người chép phả hiện nay đang dùng, còn chi tiết thì mỗi họ một lệ.
Những trường hợp này khiến người chép phả lúng túng nhất, vì chạm tới chuyện riêng của từng nhà. Bài đi qua từng loại quan hệ, kèm điều cần hỏi gia đình trước khi ghi, để cuốn phả vừa đúng sự thật vừa không làm ai tổn thương.
Gia đình thật hiếm khi gọn như sơ đồ
Phả đồ được vẽ như thể mỗi người có một cha, một mẹ, một đời vợ chồng và các con chung. Đời sống thì khác: có người nhận con nuôi vì hiếm muộn, có người nuôi con của anh em mất sớm, có người goá rồi tái hôn, có đôi ly hôn rồi mỗi bên lập gia đình mới, có đứa trẻ lớn lên bên cha dượng từ khi còn ẵm ngửa. Những gia đình ấy không hiếm, và chiến tranh, di cư càng làm chúng nhiều hơn ở các thế hệ trước.
Khi gặp những trường hợp này, người chép phả thường có hai phản xạ: bỏ qua cho gọn, hoặc ghi theo đúng lệ cũ dù lệ cũ có thể khiến người trong cuộc buồn lòng. Cả hai đều có cái giá. Bỏ qua thì cuốn phả sai và đời sau không hiểu vì sao một người lại đứng giỗ cho một người không có tên trên sơ đồ. Ghi cứng nhắc thì có khi làm rạn mối quan hệ của chính những người đang còn sống.
Cách làm nhiều họ thấy ổn là ghi đủ quan hệ thật, dùng chú thích rõ ràng, và hỏi ý gia đình trực tiếp liên quan trước khi ghi những điều tế nhị. Gia phả không phải nơi giấu, cũng không phải nơi phơi bày.
Con nuôi: tập quán cũ và quy định hiện hành
Ngày xưa nhiều nhà không có con trai nuôi một người con, thường là cháu trong họ, để nối dõi và giữ hương khói. Những người con nuôi này thường được ghi vào phả như con, đôi khi kèm chữ nghĩa tử hoặc dưỡng tử. Cũng có trường hợp con nuôi khác họ được đổi sang họ của cha mẹ nuôi và về sau trở thành người lập một chi.
Pháp luật hiện hành về nuôi con nuôi và về hôn nhân gia đình coi con nuôi được đăng ký hợp pháp có quan hệ cha mẹ và con với cha mẹ nuôi, với quyền và nghĩa vụ như con đẻ, kể cả trong thừa kế. Đó là nguyên lý; những tình huống cụ thể như con nuôi không đăng ký, con nuôi từ trước khi có luật, nên hỏi luật sư hoặc cơ quan tư pháp nơi cư trú, và kiểm văn bản đang có hiệu lực.
Trong gia phả, cách ghi phổ biến là đặt con nuôi vào đúng thứ tự trong nhà như các con khác. Có nên ghi chú con nuôi hay không thì cần hỏi chính gia đình, và nếu người con nuôi đã trưởng thành thì hỏi cả người đó. Có gia đình muốn ghi rõ để giữ sự thật với đời sau, kèm tên cha mẹ đẻ nếu biết; có gia đình muốn ghi như con đẻ. Ghi chú nếu có thì đặt ở phần cuối mục, dùng chữ trung tính.
Nếu con nuôi còn nhỏ hoặc chưa được gia đình cho biết mình là con nuôi, người chép phả tuyệt đối không tự ý ghi chú. Gia phả được nhiều người đọc; một dòng chú thích không đúng lúc có thể làm tổn thương sâu.
Con riêng của vợ hoặc chồng
Con riêng là con của một bên với người khác, khi bên đó lập gia đình mới. Về nguyên tắc phả hệ, người con riêng thuộc dòng của cha hoặc mẹ đẻ và được ghi trong mục của người đó. Nếu cha đẻ thuộc họ mình, người con có tên trong phả họ mình dù đang sống cùng mẹ và cha dượng ở nơi khác.
Khó hơn là khi người con riêng lớn lên trong nhà cha dượng hoặc mẹ kế thuộc họ mình, gắn bó như con, có khi đổi sang họ của cha dượng. Pháp luật hôn nhân gia đình có quy định về quyền, nghĩa vụ giữa cha dượng, mẹ kế và con riêng cùng sống chung, và về thừa kế trong trường hợp họ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con; chi tiết nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Gia phả có thể ghi người con riêng trong mục của cha dượng hoặc mẹ kế với chú thích con riêng của vợ, con riêng của chồng, kèm tên cha hoặc mẹ đẻ. Như vậy người đó có mặt ở cả hai nơi đúng với đời sống thật, và người đọc sau hiểu vì sao. Nếu người con riêng sau này lập gia đình và các con mang họ của cha dượng, phả nên ghi rõ mốc đổi họ để không ai nhầm khi đối chiếu giấy tờ.
Nàng dâu và chàng rể
Nàng dâu ghi đủ tên, cha mẹ, quê. Trong phả cũ, nhiều bà chỉ được ghi họ, ví dụ chính thất họ Lê. Nàng dâu là mẹ của các đời sau, nên ghi đủ họ tên, con ông bà nào, quê ở đâu, ngày giỗ và nơi an táng như mọi người trong họ. Đây là cách sửa một khoảng trống lớn trong nhiều cuốn phả.
Nàng dâu goá rồi tái giá. Theo lệ cũ, có nơi xoá tên hoặc ghi rất khắt khe về người con dâu tái giá. Phả hôm nay nên ghi sự thật nhẹ nhàng: bà là vợ của ai, có những con nào với ông, sau tái giá, và nếu gia đình đồng ý thì ghi nơi bà về. Các con của bà vẫn là con cháu trong họ.
Chàng rể ghi trong mục của người con gái. Tên chàng rể, quê, cha mẹ được ghi ở mục người con gái nếu họ chọn ghi con gái. Với chàng rể ở rể, sống và giữ giỗ bên nhà vợ, phả nên ghi rõ vai trò đó, vì đời sau sẽ thấy một người họ khác đứng ra lo việc của chi.
Thông gia là tài sản của dòng họ. Mỗi nàng dâu, chàng rể là một sợi dây nối sang một họ khác. Ghi đủ quê và tên cha mẹ của họ là để sau này con cháu hai bên còn tìm được nhau, và tránh việc người có họ gần lấy nhau mà không biết.
Ly hôn, tái hôn và nhiều đời vợ chồng: bảng ghi theo tình huống
Nguyên tắc chung là ghi đủ theo thứ tự thời gian và ghi rõ con nào của ai. Bảng dưới gợi ý cách ghi cho các tình huống hay gặp; câu chữ cụ thể do họ tự chọn, miễn nhất quán trong cả cuốn:
| Tình huống | Cách ghi gợi ý | Điều cần hỏi trước |
|---|---|---|
| Goá rồi tục huyền, tái giá | Ghi các đời vợ hoặc chồng theo thứ tự, thêm năm kết hôn nếu biết | Các con muốn ghi thứ tự mẹ cả, mẹ kế thế nào |
| Ly hôn, có con chung | Ghi tên người vợ hoặc chồng cũ, chú thích đã ly hôn, các con chung ghi đủ | Người trong cuộc có muốn ghi chữ ly hôn hay chỉ ghi các đời |
| Ly hôn, không có con chung | Có họ ghi, có họ bỏ qua; nếu ghi thì một dòng ngắn | Ý của người trong cuộc |
| Nhiều đời vợ thời xưa | Ghi chính thất, kế thất, thứ thất theo phả cũ; giữ nguyên chữ của bản cũ | Con cháu từng bà có muốn bổ sung thông tin |
| Chung sống không đăng ký, có con | Ghi người cha hoặc mẹ của đứa trẻ, chú thích theo ý gia đình | Gia đình và người con có đồng ý không |
Dù chọn câu chữ nào, tránh những từ mang tính phán xét. Gia phả sẽ được chính các con, các cháu của người trong cuộc đọc; họ cần thấy cha mẹ mình được ghi một cách tôn trọng.
Ký hiệu trên phả đồ cho quan hệ không cùng huyết thống
Phả đồ thường chỉ có một loại nét nối: nét liền từ cha xuống con. Khi cuốn phả có con nuôi, con riêng, nhiều đời vợ chồng, một loại nét không còn đủ. Nhiều người chép phả dùng thêm hai, ba kiểu nét: nét liền cho quan hệ cha mẹ đẻ, nét đứt cho quan hệ nuôi dưỡng, nét đôi cho vợ chồng, và đánh số nhỏ cạnh nét đôi để chỉ đời vợ hoặc chồng thứ mấy.
Ví dụ giả định: ông A có hai đời vợ, bà B mất sớm để lại hai con, bà C sinh thêm một con và mang theo một con riêng. Trên phả đồ, ông A nối với bà B bằng nét đôi số một, với bà C bằng nét đôi số hai; hai con của bà B treo dưới nét số một, con chung với bà C treo dưới nét số hai, còn người con riêng của bà C treo dưới bà C bằng nét đứt sang ông A. Nhìn vào, ai cũng hiểu mà không cần một dòng chữ nào.
Điều quan trọng là ký hiệu phải được giải thích trong phàm lệ và dùng giống nhau ở mọi chi. Tránh dùng màu sắc như cách phân biệt duy nhất, vì bản phả sẽ được photo đen trắng nhiều lần và màu sẽ mất. Nét liền, nét đứt, nét đôi thì qua bao lần sao chụp vẫn còn đọc được.
Những chỗ tế nhị cần hỏi ý trước khi ghi
Có những thông tin đúng nhưng không nhất thiết phải đưa vào văn bản lưu hành rộng. Trước khi ghi các mục dưới đây, người chép phả nên nói chuyện riêng với gia đình liên quan:
- Con ngoài giá thú: đứa trẻ là con của người trong họ; ghi tên đứa trẻ trong mục người cha hoặc mẹ là đúng, còn ghi chú hoàn cảnh thì cần sự đồng ý.
- Người đổi họ: vì làm con nuôi, vì theo họ mẹ, vì lý do lịch sử; ghi mốc đổi họ để đối chiếu giấy tờ, không bình luận lý do.
- Người được nhận là con cháu sau xét nghiệm ADN hoặc sau nhiều năm thất lạc: ghi năm nhận họ và căn cứ, giọng trang trọng.
- Người đã chuyển giới, đổi tên: ghi theo tên và cách xưng hô người đó đang dùng nếu họ mong muốn, có thể kèm tên cũ để đối chiếu giấy tờ cũ.
- Người bị gia đình từ mặt hoặc tự rời họ: vẫn ghi tên và quan hệ, vì họ là một phần của sự thật; chi tiết mâu thuẫn không đưa vào phả.
Nguyên tắc chung: quan hệ thì ghi đủ, hoàn cảnh thì ghi khi được đồng ý. Khi chưa hỏi được ai, ghi tối thiểu và để một ghi chú nội bộ cho lần tục phả sau, thay vì ghi điều có thể làm tổn thương mà không thể rút lại.
Câu hỏi thường gặp
Con nuôi khác họ có được ghi vào phả không?
Được, tuỳ lệ họ nhưng ngày càng nhiều họ ghi. Con nuôi được đăng ký hợp pháp có quan hệ cha mẹ và con như con đẻ theo pháp luật hiện hành. Trong phả, ghi đúng thứ tự trong nhà, còn có ghi chú con nuôi hay không thì hỏi ý gia đình và chính người con khi đã lớn.
Con riêng của vợ có tên trong phả họ chồng không?
Theo nguyên tắc phả hệ, người con riêng thuộc phả của cha đẻ. Nếu người đó lớn lên trong nhà và gắn bó với họ cha dượng, nhiều họ ghi thêm trong mục người cha dượng kèm chú thích con riêng của vợ và tên cha đẻ, để phản ánh đúng đời sống thật.
Vợ cũ đã ly hôn có ghi vào gia phả không?
Nếu có con chung thì nên ghi, vì đó là mẹ của các cháu trong họ. Câu chữ có thể chỉ ghi các đời vợ theo thứ tự, hoặc chú thích đã ly hôn, tuỳ ý người trong cuộc. Nếu không có con chung, mỗi họ một cách, có họ ghi một dòng ngắn, có họ bỏ qua.
Ghi chữ con nuôi vào phả có làm người con buồn không?
Có thể có, nên đây là điều phải hỏi trước. Nhiều người con nuôi trưởng thành muốn sự thật được ghi lại, nhất là khi họ biết tên cha mẹ đẻ; số khác thì không. Người chép phả tôn trọng mong muốn của người trong cuộc, và tuyệt đối không ghi khi người con chưa được gia đình cho biết.
Ông có hai đời vợ, các con muốn ghi bà nào trước?
Thông lệ là ghi theo thứ tự thời gian kết hôn, ghi rõ con nào là con của bà nào. Thứ tự này không nói lên ai quan trọng hơn. Nếu con cháu hai bên có mong muốn khác, như ghi ngang hàng, có thể bàn trong gia đình rồi ghi rõ quy ước.
Có nên ghi lý do ly hôn hay tái giá không?
Không nên. Gia phả ghi quan hệ và mốc thời gian, không ghi nguyên nhân hay đúng sai trong chuyện riêng của các cặp vợ chồng. Những chi tiết ấy thuộc ký ức của gia đình, đưa vào văn bản lưu nhiều đời chỉ dễ gây tổn thương cho con cháu của chính họ.