Gia phả là văn bản do con người chép qua nhiều đời, nên có thể sai: chép nhầm tên, nối nhầm cha con, ghi lệch đời, và đôi khi có những đoạn nối dòng họ với một danh nhân mà không đủ căn cứ. Phát hiện chỗ sai không có nghĩa cuốn phả mất giá trị; điều quan trọng là kiểm chứng bằng nguồn độc lập, ghi lại kết quả minh bạch, và sửa theo cách không xoá dấu vết.
Đây là chủ đề tế nhị, vì nó chạm vào niềm tự hào của cả họ. Bài trình bày các loại sai hay gặp, vì sao có chuyện chắp nối danh nhân, những dấu hiệu nên kiểm lại, cách kiểm và cách đưa kết quả ra bàn trong họ. Bài không bàn về họ cụ thể nào và không phán xét bất kỳ dòng họ nào.
Những loại sai hay gặp trong gia phả
Phần lớn sai sót trong gia phả không do cố ý. Chúng xuất hiện qua những lần chép tay, những đời hỏi lại thông tin qua trí nhớ của người già. Các loại hay gặp:
- Sai chữ trong tên: chép nhầm một nét chữ Hán, phiên âm khác nhau qua các bản dịch, ghi lẫn tên huý với tên gọi.
- Nối nhầm cha con: hai người cùng tên ở hai chi, người chép gắn con của người này cho người kia.
- Lệch đời: một người bị ghi sớm hoặc muộn một đời, khiến tuổi tác trong phả không hợp lý.
- Sót người: con mất sớm, con gái, người đi xa không về, đời không ai còn nhớ, bị bỏ qua.
- Trùng người: một người được chép hai lần ở hai chỗ với tên hơi khác.
- Ngày tháng sai: năm can chi bị quy đổi nhầm sang năm dương, ngày giỗ chép lệch.
- Thêm thắt về người có học vị, chức tước: qua nhiều lần chép, một chức nhỏ thành chức lớn, một người đi thi thành người đỗ đạt.
Các lỗi đầu danh sách thường sửa được khi đối chiếu bia mộ, bài vị, giấy tờ. Lỗi cuối danh sách khó hơn, vì nó gắn với cách cả họ nhìn về mình.
Chuyện chắp nối danh nhân: vì sao có
Chắp nối danh nhân là khi gia phả nối dòng họ với một nhân vật lịch sử nổi tiếng mà không đủ tư liệu chứng minh, thường bằng cách nhận người đó là thuỷ tổ hoặc là cụ tổ xa. Hiện tượng này không riêng ở Việt Nam; ở nhiều nền văn hoá có truyền thống chép phả, người ta đều gặp những dòng họ nối gốc mình với vua chúa, danh tướng, người đỗ đạt cao.
Lý do thường dễ hiểu. Nhiều đời trước không còn ghi chép, các đời gần có thể đã chép lại phả sau chiến tranh, sau những lần di cư, khi tư liệu cũ mất mát. Người chép phả nghe truyền miệng rằng họ mình có gốc từ một vùng, thấy một danh nhân cùng họ quê ở vùng đó, và nối lại. Cũng có khi việc nối được làm có chủ ý, để nâng vị thế của họ trong làng.
Điều đáng nói là phần lớn những đoạn nối như vậy được người đời sau tin hoàn toàn thật lòng, vì họ chỉ thấy nó trong cuốn phả của ông cha. Vì thế khi kiểm lại, người làm nên giữ thái độ tôn trọng: mục đích là tìm sự thật cho cả họ, không phải chứng minh ai đã nói sai.
Dấu hiệu một đoạn phả đáng kiểm lại
Khoảng trống lớn trước điểm nối. Phả ghi rõ từ đời năm trở xuống, nhưng từ danh nhân đến đời năm là một khoảng dài mà chỉ có vài cái tên, không ngày giỗ, không nơi an táng.
Tuổi tác không khớp. Tính theo số đời, mỗi đời trung bình chỉ cách nhau mười mấy năm, hoặc ngược lại cách nhau quá xa so với thường thấy.
Đoạn nối xuất hiện muộn. Bản phả cổ nhất không có, chỉ bản chép lại gần đây mới có đoạn nối danh nhân, mà không ghi nguồn bổ sung.
Nhiều họ cùng nối về một người. Bạn biết thêm vài họ khác ở các vùng khác cũng nhận cùng danh nhân là thuỷ tổ, với những đời trung gian hoàn toàn khác nhau.
Không ai trong họ biết đoạn nối có từ bao giờ. Hỏi các cụ cao tuổi nhất mà không ai nhớ đoạn này được thêm vào lần chép nào, do ai, dựa trên gì. Một thông tin quan trọng như vậy mà không để lại dấu vết nào về nguồn thì đáng được kiểm kỹ.
Chi tiết trùng nguyên văn sách phổ thông. Đoạn kể về danh nhân trong phả giống hệt một đoạn trong sách lịch sử phổ thông, trong khi phần kể các đời khác lại rất sơ sài.
Kiểm chứng bằng nguồn độc lập
Nguyên tắc cơ bản là không dùng chính cuốn phả để chứng minh cuốn phả. Cần những nguồn có từ trước, hoặc do người khác ghi, độc lập với người chép phả. Với các đời gần, đó là giấy tờ hộ tịch, sổ địa bạ cũ, giấy tờ đất, ảnh, thư từ, lời kể của nhiều người ở các chi khác nhau.
Với các đời xa hơn, nguồn hay dùng là văn bia ở nhà thờ họ, đình chùa trong làng, nơi thường ghi danh người cung tiến; sắc phong; bia mộ; các bản phả của chi khác hoặc của họ khác có liên hệ thông gia; sách địa chí, hương ước của làng. Những tư liệu này nằm rải rác, có khi phải nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc giúp, nhưng chúng là thứ cho bạn biết một cái tên có thật hay không.
Với danh nhân, hãy xem sử liệu chính thống và các công trình nghiên cứu về nhân vật đó ghi gì về con cháu, quê quán, nơi an táng. Nếu sử liệu không nói gì về hậu duệ ở vùng của họ bạn, đoạn nối trong phả nên được coi là truyền thuyết của dòng họ, không phải sự kiện đã xác thực. Những trường hợp phức tạp nên hỏi người nghiên cứu lịch sử địa phương, các viện, các hội khoa học lịch sử, thay vì tự kết luận.
Xét nghiệm ADN đôi khi được nhắc đến trong việc nhận họ. Nó có thể cho biết hai người hiện sống có quan hệ huyết thống gần hay không, nhưng không thể chứng minh một dòng họ là hậu duệ của một người sống cách đây hàng trăm năm nếu không có mẫu đối chứng tin cậy. Muốn làm, nên qua cơ sở xét nghiệm được cấp phép và hiểu rõ giới hạn của kết quả.
Bảng soát nhanh một cuốn phả
Không cần là nhà nghiên cứu mới tự kiểm được phả nhà mình. Bảng dưới gợi ý những chỗ nên soát trước, kèm nguồn thường dùng để đối chiếu; cả họ có thể chia nhau mỗi chi soát phần của mình:
| Chỗ cần soát | Cách soát | Nguồn đối chiếu |
|---|---|---|
| Tên người các đời gần | So từng tên với người trong nhà còn nhớ | Giấy khai sinh, giấy chứng tử, sổ hộ khẩu cũ |
| Quan hệ cha con | Kiểm tuổi cha và con có hợp lý không | Bia mộ, lời kể của nhiều chi |
| Số đời | Đếm lại từ thuỷ tổ theo từng nhánh, so với số đời đang ghi | Phả đồ, các bản phả của chi khác |
| Ngày giỗ | So ngày giỗ trong phả với ngày các nhà đang giỗ | Sổ giỗ của từng nhà, bài vị |
| Nơi an táng | Đi thực địa khi tảo mộ, đánh dấu mộ không tìm thấy | Sổ mộ, bia mộ, ban quản lý nghĩa trang |
| Học vị, chức tước | Tìm tên trong tư liệu về khoa cử, văn bia làng | Văn bia, sách địa chí, công trình nghiên cứu |
Mỗi chỗ soát xong nên có một dòng ghi chú: ai soát, ngày nào, kết quả khớp hay chưa khớp. Những chỗ chưa khớp không cần sửa ngay; gom lại thành danh sách để nhóm chép phả xem xét trong lần tục phả tới.
Phần học vị, chức tước là phần khó nhất với người không đọc được chữ Hán. Nếu không chắc, cứ giữ nguyên như phả ghi và đánh dấu là chưa kiểm, đừng tự hạ hay nâng.
Sửa chỗ sai mà không xoá dấu vết
Khi đã có căn cứ rằng một chỗ trong phả cần sửa, cách sửa quan trọng không kém việc tìm ra. Trình tự nhiều người chép phả dùng:
- Ghi lại nguyên văn chỗ đang ghi trong phả, trang nào, bản nào.
- Ghi các nguồn đã kiểm, mỗi nguồn nói gì, ai đọc, đọc khi nào.
- Viết đề xuất sửa: nên ghi lại thế nào, mức độ chắc chắn ra sao.
- Trình trưởng họ và hội đồng họ; với những chỗ lớn như thuỷ tổ, đưa ra họp họ.
- Khi được đồng ý, ghi phần sửa vào lần tục phả hoặc một bản đính chính, giữ nguyên văn bản cũ.
- Với đoạn nối danh nhân chưa đủ căn cứ, có thể giữ đoạn đó nhưng ghi rõ là theo truyền khẩu, chưa tìm được tư liệu xác nhận.
Cách sửa này giữ được cả hai giá trị của cuốn phả: là sử liệu về dòng họ, và là tư liệu về cách các đời trước nghĩ về mình. Xoá đi một đoạn, dù sai, là mất luôn phần thứ hai.
Nói chuyện trong họ khi phát hiện chỗ chưa đúng
Người phát hiện ra chỗ sai thường là người trẻ, có thời gian tìm tư liệu, trong khi người giữ phả là các cụ. Cách mở lời quyết định câu chuyện đi tiếp hay dừng ở đó. Hãy bắt đầu bằng việc hỏi các cụ về nguồn gốc đoạn phả, nghe các cụ kể lại những gì được truyền, rồi mới đưa ra tư liệu mình tìm được.
Tránh dùng chữ giả, bịa, sai khi nói về những gì ông cha đã chép. Những chữ như chưa tìm được căn cứ, các tư liệu khác ghi khác, cần kiểm thêm dễ nghe hơn mà vẫn đúng. Nếu có thể, để trưởng họ hoặc một người có uy tín đứng ra nói chung, thay vì một người trẻ đối diện cả họ.
Cũng nên chấp nhận rằng có những câu hỏi không có lời đáp trong đời mình. Một đoạn nối danh nhân có thể không chứng minh được, cũng không bác bỏ được. Khi đó ghi đúng như vậy là đủ. Niềm tự hào của một dòng họ nằm ở những con người có thật đã sống, làm việc, nuôi con, giữ nếp qua các đời, những điều ấy không cần một danh nhân để có giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Phát hiện phả họ mình nối với danh nhân không đủ căn cứ thì có nên bỏ đoạn đó không?
Không nên xoá. Cách nhiều họ chọn là giữ đoạn đó nhưng ghi chú rõ là theo truyền khẩu, chưa tìm được tư liệu xác nhận, kèm những gì đã kiểm. Như vậy con cháu biết cả truyền thuyết của họ lẫn mức độ chắc chắn của nó.
Hai họ ở hai tỉnh cùng nhận một thuỷ tổ thì sao?
Có thể cả hai đều đúng nếu thuỷ tổ có nhiều con lập nghiệp ở các nơi, có thể một bên nối nhầm, có thể cả hai cùng dựa vào truyền khẩu. Cách làm là hai họ trao đổi bản phả, đối chiếu các đời trung gian và tư liệu như văn bia, rồi ghi lại kết quả, kể cả khi chưa có kết luận.
Xét nghiệm ADN có chứng minh được họ mình là hậu duệ danh nhân không?
Thường là không, vì cần mẫu đối chứng tin cậy từ hậu duệ đã được xác thực hoặc từ chính nhân vật, điều rất hiếm có. ADN hữu ích hơn trong việc xác định quan hệ giữa những người đang sống hoặc nhận lại người thân thất lạc, qua cơ sở xét nghiệm được cấp phép.
Ai có quyền quyết định sửa gia phả?
Theo tập quán, đó là việc của cả họ, thường thông qua trưởng họ, hội đồng gia tộc hoặc cuộc họp họ. Người chép phả chuẩn bị tư liệu và đề xuất, nhưng những chỗ quan trọng như thuỷ tổ, thứ tự chi nên được họ quyết định chung và ghi biên bản.
Gia phả có giá trị như giấy tờ pháp lý không?
Gia phả là tư liệu của dòng họ, không phải giấy tờ hộ tịch. Trong một số việc như nhận họ hàng hay tìm mộ, nó là tư liệu tham khảo quan trọng, nhưng cơ quan nhà nước vẫn dựa vào giấy tờ chính thức. Nếu có tranh chấp liên quan, nên hỏi luật sư.
Có nên đưa chuyện phả sai lên mạng xã hội để hỏi ý kiến không?
Nên thận trọng. Đăng công khai dễ biến việc nội bộ thành chuyện bàn tán, làm các cụ trong họ phật lòng. Nếu cần hỏi chuyên môn, hãy hỏi riêng người nghiên cứu, và chỉ chia sẻ phần tư liệu cần thiết sau khi đã bàn với trưởng họ.