Nhiều cuốn gia phả cũ chỉ ghi con trai, hoặc ghi con gái bằng một dòng ngắn rồi dừng; ngày nay ngày càng nhiều họ ghi đủ tên con gái như con trai, ghi chồng và nơi lấy chồng, và một số họ ghi thêm các cháu ngoại. Không có quy định pháp lý nào bắt buộc gia phả ghi theo cách này hay cách kia, nên đây là chuyện mỗi họ tự bàn và tự thống nhất.
Bài này trình bày tập quán cũ như một tập quán, giải thích vì sao nhiều họ đổi cách ghi, so ba cách ghi con gái hay gặp, rồi gợi ý cách đưa việc này ra họp họ để có sự đồng thuận. Mục đích là giúp người chép phả làm đúng việc của mình: ghi lại đủ và đúng những người thuộc về gia đình, không bỏ sót ai.
Gia phả cũ ghi con gái thế nào
Gia phả truyền thống của người Việt phần lớn dựng theo dòng cha. Họ được truyền theo con trai, nên phả đồ đi theo con trai từ đời này sang đời khác. Con gái lấy chồng được coi là về nhà chồng và có tên trong phả nhà chồng với tư cách nàng dâu. Theo logic đó, nhiều bản phả chỉ ghi tên con gái trong mục của cha, có khi chỉ ghi sinh được mấy gái, không có tên.
Mức độ khác nhau nhiều giữa các họ. Có họ ghi đủ tên con gái và cả tên người chồng, quê chồng; có họ ghi con gái nhưng không ghi gì về gia đình riêng của họ; có họ hoàn toàn không ghi. Cũng có những dòng họ ở một số vùng, nhất là trong các dân tộc theo chế độ mẫu hệ, tính dòng theo mẹ, nhưng đó là phạm vi khác; ở đây nói về tập quán phổ biến của người Kinh.
Hiểu tập quán cũ không có nghĩa là phải chép theo nó mãi. Nó cho bạn biết vì sao trong cuốn phả của họ mình, những người bà, người cô, người chị vắng mặt; và vì sao khi con cháu đi tìm họ hàng bên nội của bà nội mình, nhiều khi phả bên đó không có dòng nào nói đến bà.
Vì sao nhiều họ đổi cách ghi
Lý do đầu tiên rất thực tế: gia đình bây giờ ít con, nhiều nhà chỉ có con gái. Nếu tiếp tục chỉ ghi con trai, cả một nhánh sẽ dừng ở đời này trên sơ đồ, dù những người con gái ấy vẫn về giỗ họ, vẫn đóng góp, vẫn chăm mộ ông bà. Cuốn phả khi đó không còn phản ánh đúng ai đang thật sự giữ nếp nhà.
Lý do thứ hai là pháp luật và quan niệm xã hội đã khác. Pháp luật Việt Nam hiện hành coi con trai và con gái bình đẳng trong quan hệ với cha mẹ, kể cả quyền thừa kế và quyền chăm lo việc thờ cúng; không có quy định nào nói con gái không được thờ cúng cha mẹ. Gia phả không phải giấy tờ pháp lý, nhưng một cuốn phả bỏ trắng tên con gái ngày càng khó được con cháu đời sau chấp nhận.
Lý do thứ ba là chính giá trị tư liệu của phả. Người con gái lấy chồng nơi khác là sợi dây nối hai họ. Ghi lại họ là ghi lại các mối thông gia, giúp con cháu sau này lần ra họ hàng bên ngoại, tránh cả chuyện kết hôn giữa những người có họ gần mà không biết. Nhiều người chép phả kể rằng phần ghi về các bà, các cô lại là phần được hỏi đến nhiều nhất khi con cháu đi tìm cội nguồn.
Ba cách ghi con gái đang gặp
Cách một: ghi tên trong mục cha mẹ. Con gái được ghi đủ tên, thứ bậc trong nhà, năm sinh nếu biết, kèm tên chồng và nơi lấy chồng. Phả đồ vẽ ô của người con gái nhưng không kéo dòng xuống đời sau. Đây là cách gọn và ít gây tranh luận nhất, phù hợp khi họ mới bắt đầu thay đổi.
Cách hai: có mục riêng, ghi thêm các con. Người con gái có mục riêng như anh em trai, trong đó ghi tên các con của bà, tức cháu ngoại của dòng họ, nhưng không kéo tiếp đời chắt. Cách này giữ được một đời cháu ngoại, đủ để hai bên còn nhận ra nhau.
Cách ba: ghi đầy đủ như dòng trai. Một số họ, nhất là chi nhỏ hoặc gia đình ở nước ngoài, ghi con gái và hậu duệ của họ đầy đủ như dòng con trai. Phả lúc này giống một cây gia đình hai chiều hơn là phả hệ dòng cha. Cách này đầy đủ nhất nhưng cũng làm cuốn phả phình rất nhanh, cần quy ước rõ ở phàm lệ.
Dù chọn cách nào, ghi nhất quán. Điều tệ nhất là mỗi chi ghi một kiểu, hoặc cùng một chi mà đời này ghi đời kia không. Người đọc sau sẽ không biết một người vắng mặt là do không có, hay do không được ghi. Chọn cách nào thì viết rõ vào phàm lệ và áp cho cả cuốn.
Ghi chồng và con của người con gái đến đâu
Ngay cả họ chọn cách ghi gọn nhất cũng nên ghi tên người chồng và quê của gia đình nhà chồng. Đó là thông tin giúp người sau lần được sang bên kia khi cần, và cũng là cách tôn trọng mối thông gia. Nếu con gái lấy chồng xa, đi nước ngoài, ghi thêm tỉnh hoặc nước nơi gia đình đang sống.
Với các cháu ngoại, câu hỏi đặt ra là ghi bao xa thì vừa. Một gợi ý là ghi đến đời cháu ngoại, tức con của người con gái, và dừng ở đó trong phả của họ mình; các đời sau thuộc về gia phả bên nội của chính các cháu. Như vậy phả không phình vô hạn mà hai bên vẫn nối được với nhau.
Nếu người con gái ly hôn hoặc tái hôn, cách ghi cũng giống như với con trai: ghi đủ các đời chồng theo thứ tự thời gian, ghi rõ con nào là con với ai. Giọng văn trung tính, không bình phẩm. Người chép phả không có vai trò phán xét đời riêng của ai; việc của họ là ghi cho đúng.
Có một trường hợp đặc biệt cần ghi kỹ: con gái lấy chồng ở rể, hoặc cháu ngoại được cha mẹ cho mang họ mẹ. Khi đó cháu ngoại trở thành người nối dõi của nhánh ấy trong họ mẹ. Phả nên ghi rõ lý do và thời điểm, để đời sau không thấy lạ khi một người họ khác xuất hiện trên dòng chính.
Khi người con gái giữ việc thờ cúng hoặc chép phả
Ở nhiều nhà, khi cha mẹ không có con trai hoặc con trai ở xa, người con gái là người giữ bàn thờ, lo giỗ, chăm mộ. Trong họ, cũng ngày càng có nhiều phụ nữ làm thủ quỹ, làm người chép phả, làm thành viên ban liên lạc. Gia phả nên ghi lại những vai trò đó bằng đúng chữ như với nam giới: giữ giỗ cha mẹ, giữ sổ quỹ họ từ năm nào, chép phả lần thứ mấy.
Theo tập quán cũ ở một số nơi, con gái giữ hương khói thì đến đời sau việc thờ có thể chuyển về họ nội của người con gái hoặc vẫn giữ ở nhà bà, mỗi họ một lệ. Gia phả không cần quyết thay cho gia đình, chỉ cần ghi rõ hiện ai đang giữ việc thờ, và nếu gia đình đã bàn việc chuyển giao thì ghi lại kết quả.
Ghi những điều này không chỉ để công bằng. Nó giúp người đọc sau hiểu vì sao bàn thờ một chi nằm ở nhà cháu ngoại, vì sao sổ quỹ họ một thời mang nét chữ của một bà cô. Không có ghi chép, những chuyện đó dễ bị hiểu lầm hoặc quên mất.
Vẽ con gái trên phả đồ cho khỏi rối
Phả đồ dòng cha vốn chỉ kéo dòng theo con trai, nên thêm con gái vào dễ làm sơ đồ rối mắt nếu không có quy ước. Vài cách trình bày nhiều người chép phả dùng:
- Ô con gái đặt cùng hàng với anh em, đúng thứ tự sinh, nhưng dùng khung khác, ví dụ viền nét đứt hoặc góc bo tròn, để người xem biết dòng không kéo tiếp ở đó.
- Bên cạnh ô ghi một dòng nhỏ tên chồng và tỉnh nơi gia đình nhà chồng sống, đủ để lần sang khi cần.
- Nếu họ chọn ghi cháu ngoại, vẽ các ô cháu ngoại thành một nhánh ngắn ở dưới, màu nhạt hơn, và dừng ở đó.
- Với nhánh con gái giữ việc thờ hoặc cháu ngoại mang họ mẹ, kéo dòng chính như dòng trai và ghi chú ngay trên nét nối.
- Thêm một ô chú giải ở góc sơ đồ, giải thích từng kiểu khung và màu, rồi chép y nguyên chú giải đó vào phàm lệ.
Một sơ đồ có chú giải rõ ràng thì cụ lớn tuổi đọc được mà con cháu ở nước ngoài cũng đọc được. Nếu phả được số hoá bằng phần mềm, hầu hết các phần mềm cây gia đình đều cho đổi kiểu khung theo giới tính và theo loại quan hệ; hãy chọn kiểu gần với quy ước trên giấy để hai bản không lệch nhau.
Nên in thử sơ đồ một chi có nhiều con gái trước khi làm cả họ, xem chữ có đủ lớn và dòng nối có bị chồng lên nhau không.
Đưa việc đổi cách ghi ra bàn trong họ
Đổi lệ ghi phả nên đi qua bàn bạc, không nên để một người chép phả tự quyết. Trình tự hay gặp ở những họ đã làm êm:
- Gặp riêng trưởng họ và vài cụ có uy tín trước, trình bày lý do và đưa ra một phương án cụ thể, chẳng hạn ghi theo cách một hoặc cách hai ở trên.
- Chuẩn bị một trang mẫu: mục người của một gia đình có con gái, ghi theo cách đề xuất. Người lớn tuổi thường dễ đồng ý khi nhìn thấy kết quả thật hơn là nghe giải thích.
- Đưa ra họp họ hoặc họp ban liên lạc, để các chi cùng góp ý. Ghi lại ý kiến khác nhau, kể cả ý kiến không đồng tình.
- Nếu chưa đồng thuận, có thể làm một bước nhỏ trước: ghi đủ tên con gái trong mục cha mẹ, việc ghi cháu ngoại để lần tục phả sau bàn tiếp.
- Khi đã thống nhất, ghi quyết định vào phàm lệ mới, kèm năm và tên người chủ trì cuộc họp.
- Bổ sung ngược cho các đời trước trong phạm vi thông tin còn hỏi được, ghi chú rõ phần nào bổ sung muộn.
Cách làm từng bước này giúp cuốn phả thay đổi mà không gây rạn nứt trong họ. Mỗi họ một lệ; điều quan trọng là lệ ấy được bàn công khai và ghi lại rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Pháp luật có quy định gia phả phải ghi con gái không?
Không có quy định nào về cách ghi gia phả, vì gia phả là văn bản riêng của dòng họ, không phải giấy tờ hộ tịch. Pháp luật chỉ quy định quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con, trong đó con trai và con gái bình đẳng. Cách ghi phả do mỗi họ tự thống nhất.
Họ đã có phả cũ không ghi con gái, giờ bổ sung có phải chép lại cả cuốn không?
Không cần chép lại bản cũ. Cách nhiều họ làm là giữ nguyên bản cũ như tư liệu, rồi làm một phần bổ sung hoặc một bản tục phả mới, trong đó ghi thêm con gái của các đời còn hỏi được thông tin. Phàm lệ của bản mới ghi rõ thay đổi này.
Cháu ngoại có được ghi vào phả họ ngoại không?
Tuỳ lệ mỗi họ. Ngày càng nhiều họ ghi tên cháu ngoại trong mục của người con gái, thường dừng ở đời cháu. Cháu ngoại vẫn có tên trong phả họ nội của mình, nên hai cuốn phả bổ sung cho nhau chứ không trùng lặp.
Trong họ có cụ phản đối ghi con gái thì nên làm gì?
Lắng nghe lý do của cụ trước, vì nhiều khi đó là lo ngại cụ thể như phả quá dày, các chi ghi không đều, hơn là phản đối nguyên tắc. Đề xuất một bước nhỏ, đưa trang mẫu cho cụ xem, và nhờ trưởng họ đứng ra đưa vấn đề ra bàn chung.
Con gái đã mất từ nhỏ có ghi vào phả không?
Nên ghi, như với con trai mất sớm. Một dòng ngắn với tên, thứ bậc trong nhà và năm mất nếu biết là đủ. Việc này giữ đúng thứ tự anh chị em và để gia đình có nơi ghi nhớ.
Người con gái lấy chồng nước ngoài thì ghi tên chồng thế nào?
Ghi tên người chồng theo đúng cách viết trên giấy tờ của họ, kèm quốc tịch hoặc nơi gia đình đang sống. Nếu có con, ghi tên các con như với cháu ngoại khác. Có thể ghi thêm cách đọc tên bằng tiếng Việt để người lớn tuổi trong họ dễ đọc.